Chapter 1

Lysiteles: Multás res simítu in meó corde vórso, multum ín cogitándo dolórem indipíscor:

egomét me coquo ét macero ét defetígo, magíster mihi éxercitór animus núnc est.

sed hóc non liquét neque satís cogitátumst, utrám potius hárum mihi ártem expetéssam, utram aétati agúndae arbitrér firmiórem:

amórin med án rei opsequí potius pár sit, utra ín parte plús sit volúptatis vítae ad aetatem agundam.

de hac ré mihi satis haú liquet; nisi hóc sic faciam, opínor, ut utrámque rem simul éxputem, iudéx sim reusque ad eám rem.

ita fáciam, ita placet; omniúm primum

Amóris artis eloquar quem ad modum expediant.

numquam Ámor quemquam nisi cúpidum hominem postulát se in plagas conícere:

eos cúpit, eos consectátur;

súbdole ab re cónsulit, blandíloquentulus, harpagó, mendax, cuppés, avarus, élegans, despoliator, latebrícolarum hominum córruptor, inops célatum indagátor.

nam quí amat quod amat quom éxtemplo saviís sagittatis pérculsust,

ílico rés foras lábitur, líquitur.

dá mihi hoc, mél meum, sí me amas, si aúdes.

ibi ille cuculus: “ocelle mi, fiat:

ét istuc et si ámplius vís dari, dábitur.”

ibi ílla pendentém ferit: iam amplius orat;

nón satis id ést mali, ni ámplius étiam, quód ecbibit, quód comest, quód facit súmpti.

nóx datur: dúcitur fámilia tóta, véstiplica, unctor, auri custos, flabelliferae, sandaligerulae, cantrices, cistellatrices, nuntii, renuntii, raptóres panis et peni;

fit ípse, dum illis comis est, inóps amator.

haec égo quom ago cúm meo animo ét recolo, ubi quí eget, quam preti sít parvi:

apagé te, Amor, nón places níl te utor;

quamquam íllud est dúlce, esse ét bibere,

Amór amara dát tamen, satis quod aegre sit:

fugit fórum, fugitat suos cógnatos, fugat ípsus se ab suo cóntutu, neque eúm sibi amicum vólunt dici.

millé modis, Amor, ignórandu's ignorandus es, procul abhibendu's abhibendus es atque abstandu's abstandus es, nam qui ín amorem praecípitavit, peiús perit quasi saxó saliat:

apagé te, Amor, tuas res tíbi habeto,

Amor, míhi amicus ne fúas umquam;

sunt támen quos miseros máleque habeas, quos tíbi obnoxios fecísti.

certúmst ad frugem adplicáre animum, quamquam íbi labos grandis cápitur.

boni síbi haec expetúnt, rem, fídem, honorem, gloriam ét gratiam: hoc probis prétiumst.

eo míhi magis lubet cum próbis potius quam cum ímprobis vivere vánidicis.

Philto: Quo illíc homo foras se pénetravit ex aedíbus?

Lysiteles: Pater, adsum, imperá quidvis, neque tíbi ero in mora neque látebrose me abs tuó conspectu occúltabo.

Philto:

Féceris pár tuis ceteris fáctis, patrém tuom si pércoles per pietatem.

nólo ego cum ímprobis té viris, gnáte mi, neque ín via, neque ín foro necúllum sermonem éxsequi nóvi ego hoc saeculum móribus quíbus siet:

malús bonum malum ésse volt, ut sít sui similis;

turbánt, miscent morés mali: rapáx avarus ínvidus sacrúm profanum, públicum privátum habent, hiúlca gens.

haec égo doleo, haec súnt quae me excruciánt, haec dies noctésque tibi canto út caveas.

quod mánu non queunt tangére tantum fas hábent quo manus abstíneant, cetéra: rape trahe, fuge láte—lacrumas haec míhi quom video elíciunt, quia ego ád hoc genus hominum dúravi.

quin príus me ad plures pénetravi?

nam hi móres maiorúm laudant, eosdém lutitant quos cónlaudant.

hisce égo de artibus gratiám facio, ne cólas neve imbuas íngenium.

meo módo et moribus vivito ántiquis, quae ego tíbi praecipio, ea fácito.

nihil égo istos moror faeceós mores, turbidós, quibus boni dedécorant se.

haec tíbi si mea imperiá capesses, multá bona in pectore cónsident.

Lysiteles: Sémper ego usque ad hanc aetatem ab ineunte adulescentia tuis servivi servitutem imperiis praeceptis, pater.

pro ingenio ego me liberum esse ratus sum, pro imperio tuo meum animum tibi servitutem servire aequom censui.

Philto:

Quí homo cum animo inde ab ineunte aetate depugnat suo, utrum itane esse mavelit ut eum animus aequom censeat, an ita potius ut parentes eum esse et cognati velint:

si animus hominem pepulit, actumst: animo servit, non sibi;

si ipse animum pepulit, dum vivit victor victorum cluet.

tu si animum vicisti potius quam animus te, est quod gaudeas.

nimio satiust, ut opust té ita ésse, quam ut animo lubet:

qui animum vincunt, quam quos animus, semper probiores cluent.

Lysiteles: Istaec ego mi semper habui aetati integumentum meae;

ne penetrarem me usquam ubi esset damni conciliabulum neu noctu irem obambulatum neu suom adimerem alteri neu tibi aegritudinem, pater, párerem, parsi sedulo:

sarta tecta tua praecepta usque habui mea modestia.

Philto: Quid exprobras? bene quod fecisti tibi fecisti, non mihi;

mihi quidem aetas actast ferme: tua istuc refert maxime.

is probus est quem paenitet quam probus sit et frugi bonae;

qui ipsus sibi satis placet, nec probus est nec frugi bonae:

bene facta bene factis aliis pertegito, ne perpluant.

Lysiteles: Ob eam rem haec, pater, autumavi, quia res quaedamst quam volo ego me abs te exorare.

Philto: Quid id est? dare iam veniam gestio.

Lysiteles: Adulescenti hinc genere summo, amico atque aequali meo, minus qui caute et cogitate suam rem tractavit, pater, bene volo ego illi facere, si tu non nevis.

Philto: Nempe dé tuo?

Lysiteles: De meo: nam quod tuomst meumst, ómne meumst autem tuom.

Philto:

Quid is? egetne?

Lysiteles: Eget.

Philto: Habuitne rem?

Lysiteles: Habuit.

Philto: Quí eam perdidit?

publicisne adfinis fuit an maritumis negotiis?

mercaturan, an venales habuit ubi rem perdidit?

Lysiteles: Nihil istorum.

Philto: Quid igitur?

Lysiteles: Per comitatem edepol, pater;

praeterea aliquantum animi causa in deliciis disperdidit.

Philto:

Edepol hominem praemandatum ferme familiariter, qui quidem núsquam per virtutem rem confregit, atque eget;

nil moror eum tíbi esse amicum cum eius modi virtutibus.

Lysiteles: Quia sine omni malitiast, tolerare eius égestatem volo.

Philto: De mendico male meretur qui ei dat quod edit aut bibat;

nam et illud quod dat perdit ét illi prodit vitam ad miseriam.

non eo haec díco, quin quae tu vis ego velim et faciam lubens:

sed ego hoc verbum quom illi quoidam dico, praemonstro tibi, ut ita te aliorum miserescat, ne tis alios misereat.

Lysiteles: Deserere illum et deiuvare in rebus advorsis pudet.

Philto:

Pol pudere quam pigere praestat, totidem litteris.

Lysiteles: Edepol, deum virtute dicam, pater, et maiorum et tua multa bóna bene parta habemus, bene si amico feceris ne pigeat fecisse, ut potius pudeat si non feceris.

Philto: De magnis divitiis si quid demas, plus fit an minus?

Lysiteles:

Minus, pater; sed civi immuni scin quid cantari solet?

“quod habes né habeas et illúc quod non habes habeas, malum, quandoquidem nec tibi bene esse pote pati neque alteri.”

Philto: Scio equidem istuc ita solere fieri; verum, gnate mi, is est immunis, cui nihil est qui munus fungatur suom.

Lysiteles:

Deum virtute habemus et qui nosmet utamur, pater, et aliis qui comitati simus benevolentibus.

Philto: Non edepol tibi pernegare possum quicquam quod velis.

cuí egestatem tolerari vis? eloquere audacter patri.

Lysiteles: Lesbonico huic adulescenti, Charmidai filio, qui illic habitat.

Philto: Quin comedit quod fuit, quod non fuit?

Lysiteles: Ne opprobra, pater; múlta eveniunt homini quae volt, quae nevolt.

Philto: Mentire edepol, gnate, atque id nunc facis haud consuetudine.

nam sapiens quidem pol ipsus fingit fortunam sibi:

eo non multa quae nevolt eveniunt, nisi fictor malust.

Lysiteles:

Multa illi opera opust ficturae, qui se fictorem probum vitae agundae esse expetit: sed hic admodum adulescentulust.

Philto: Non aetate, verum ingenio apiscitur sapientia;

sapienti aetas condimentum, sapiens aetati cibust.

agedum eloquere, quid dare illi nunc vis?

Lysiteles: Nil quicquam, pater;

tu modo ne me prohibeas accipere, si quid det mihi.

Philto: An eo egestatem ei tolerabis, si quid ab illo acceperis?

Lysiteles: Eo, pater.

Philto: Pol ego istam volo me rationem edoceas.

Lysiteles: Licet.

scin tu illum quo genere natus sit?

Philto: Scio, adprime probo.

Lysiteles: Soror illi est adulta virgo grandis: eam cupio, pater, ducere uxorem sine dote.

Philto: Sine dote uxorem?

Lysiteles: Ita;

tua re salva hoc pacto ab illo summam inibis gratiam, neque commodius ullo pacto ei poteris auxiliarier.

Philto: Egone indotatam te uxorem ut patiar?

Lysiteles: Patiundumst, pater;

et eo pacto addideris nostrae lepidam famam familiae.

Philto:

Multa ego possum docta dicta et quamvis facunde loqui, historiam veterem atque antiquam haec mea senectus sustinet;

verum ego quando te et amicitiam et gratiam in nostram domum video adlicere, etsi adversatus tibi fui, istac iudico:

tibi permitto; posce, duce.

Lysiteles: Di te servassint mihi.

sed adde ad istam gratiam unum.

Philto: Quid id est autem unum?

Lysiteles: Eloquar.

tute ad eum adeas, tute concilies, tute poscas.

Philto: Eccere.

Lysiteles: Nimio citius transiges: firmum omne erit quod tu egeris.

gravius tuom erit unum verbum ad eam rem quam centum mea.

Philto: Ecce autem in benignitate hoc repperi, negotium.

dabitur opera.

Lysiteles: Lepidus vivis. haec sunt aedes, hic habet;

Lesbonico est nomen. age, rem cura. ego te opperiar domi.—

Philto: Non optuma haec sunt, neque ut ego aequom censeo;

verum meliora sunt quam quae deterruma.

sed hoc me únum consolatur atque animum meum, quia qui nihil aliud nisi quod sibi soli placet consulit advorsum filium, nugas agit:

miser ex animo fit, factius nihilo facit.

suae senectúti is acriorem hiemem parat, quom illam importunam tempestatem conciet.

sed aperiuntur aedes quo ibam: commodum ipse exit Lesbonicus cum servo foras.

Lesbonicvs: Minus quíndecim dies sunt, quom pro hisce aedibus minas quadraginta accepisti a Callicle.

estne hoc quod dico, Stasime?

Stasimvs: Quom considero, meminisse videor fieri.

Lesbonicvs: Quid factumst eo?

Stasimvs:

Comessum, expotum; exussum: elotum in balineis, piscator, pistor apstulit, lanii, coqui, holitores, myropolae, aucupes: confit cito;

non hercle minus divorse distrahitur cito, quam si tu obicias formicis papaverem.

Lesbonicvs:

Minus hercle in istis rebus sumptumst sex minis.

Stasimvs: Quid quod dedisti scortis?

Lesbonicvs: Ibidem una traho.

Stasimvs: Quid quod égo defrudavi?

Lesbonicvs: Em, istaec ratio maxumast.

Stasimvs: Non tibi illud apparere, si sumas, potest;

nisi tu immortale rere esse argentum tibi.

Philto:

Sero atque stulte, prius quod cautum oportuit, postquam comedit rem, post rationem putat.

Lesbonicvs: Nequaquam argenti ratio comparet tamen.

Stasimvs: Ratio quidem hercle apparet: argentum οἴχεται.

minas quadraginta accepisti a Callicle, et ille aédis mancipio abs te accepit?

Lesbonicvs: Admodum.

Philto: Pol opino adfinis noster aedis vendidit;

pater quom peregre veniet, in portast locus, nisi forte in ventrem filio conrepserit.

Stasimvs: Trapezítae mille drachumarúm Olympico, quas de ratione dehibuisti, redditae?

Lesbonicvs: Nempe quás spopondi.

Stasimvs: Immó quas dependi inquito pro illo adulescente, quem tu esse aibas divitem.

Lesbonicvs: Factum.

Stasimvs: Vt quidem illud perierit.

Lesbonicvs: Factum id quoque est.

nam nunc eum vidi miserum et me eius miseritumst.

Stasimvs: Miseret te aliorum, tui nec miseret nec pudet.

Philto: Tempust adeundi.

Lesbonicvs: Éstne hic Philto qui advenit?

is herclest ipsus.

Stasimvs: Edepol né ego istum velim meum fíeri servom cum suo peculio.

Philto:

Erum atque servom plurumum Philto iubet salvere, Lesbonicum et Stasimum.

Lesbonicvs: Di duint tibi, Philto, quaequomque optes. quid agit filius?

Philto: Bene volt tibi.

Lesbonicvs: Edepol mutuom mecum facit.

Stasimvs: Nequam illud verbumst bene volt, nisi qui bene facit.

ego quoque volo esse liber: nequiquam volo;

hic postulet frugi esse: nugas postulet.

Philto: Meus gnátus me ad te misit, inter te atque nos adfinitatem ut conciliarem et gratiam.

tuam vólt sororem ducere uxorem; et mihi sententia eademst et volo.

Lesbonicvs: Hau nosco tuom:

bonis tuis rebus meas res inrides malas.

Philto: Homo ego sum, homo tu es: ita me amabit Iuppiter, neque te derisum advenio neque dignum puto.

verum hoc quod dixi: meus me oravit filius, ut tuam sororem poscerem uxorem sibi.

Lesbonicvs: Mearúm me rerum novisse aequomst ordinem.

cum vostra nostra non est aequa factio.

adfinitatem vobis aliam quaerite.

Stasimvs: Satin tu es sanus mentis aut animi tui, qui condicionem hanc repudies? nam illum tibi ferentárium esse amicum inventum intellego.

Lesbonicvs: Abin hínc dierecte?

Stasimvs: Si hercle ire occipiam, votes.

Lesbonicvs: Nisi quid me aliud vis, Philto, respondi tibi.

Philto: Benigniorem, Lesbonice, te mihi, quam nunc experior esse, confido fore;

nam et stulte facere et stulte fabularier, utrumque, Lesbonice, in aetate hau bonumst.

Stasimvs: Verum hercle hic dicit.

Lesbonicvs: Oculum ego ecfodiam tibi, si verbum addideris.

Stasimvs: Hercle qui dicam tamen;

nam si sic non licebit, luscus dixero.

Philto: Ita tu nunc dicis, non esse aequiperabiles vostras cum nostris factiones atque opes?

Lesbonicvs: Dico.

Philto: Quid? nunc si in aedem ad cenam veneris atque ibi opulentus tibi par forte obvenerit

(adposita cena sit, popularem quam vocant), si illi congestae sint epulae a cluentibus:

si quid tibi placeat quod illi congestum siet, edisne an incenatus cum opulento accubes?

Lesbonicvs: Edim, nisi si ille votet.

Stasimvs: At pol ego etsi votet edim, atque ambabus malis expletis vorem, et quod illi placeat praeripiam potissimum, neque illí concedam quicquam de vita mea.

verecundari neminem ápud mensam decet, nam ibi de divinis atque humanis cernitur.

Philto:

Rem fabulare.

Stasimvs: Non tibi dicam dolo:

decedam ego illi de via, de semita, de honore populi; verum quod ad ventrem attinet, non hercle hoc longe, nisi me pugnis vicerit.

cena hac annona est sine sacris hereditas.

Philto:

Semper tu hoc facito, Lesbonice, cogites, id optumum esse, tute uti sis optumus;

si id nequeas, saltem ut optumis sis proxumus.

nunc condicionem hanc, quam ego fero et quam abs te peto, dare atque accipere, Lesbonice, te volo.

di divites sunt, deos decent opulentiae et factiones, verum nos homunculi, satillum animai qui quom extemplo emisimus, aequo mendicus atque ille opulentissimus censetur censu ad Acheruntem mortuos.

Stasimvs:

Mirum quin tu illo tecum divitias feras.

ubi mortuos sis, ita sis ut nomen cluet.

Philto: Nunc ut scias hic factiones atque opes non esse neque nos tuam neglegere gratiam, sine dote posco tuam sororem filio.

quae res bene vortat—habeon pactam? quid taces?

Stasimvs: Pro di immortales, condicionem quoius modi.

Philto: Quin fabulare di bene vortant, spondeo?

Stasimvs: Eheú ubi usus nil erat dícto, spondeo dicebat; nunc hic, quom opus est, non quit dicere.

Lesbonicvs:

Quom adfinitate vostra me arbitramini dignum, habeo vobis, Philto, magnam gratiam.

sed si haec res graviter cecidit stultitia mea,

Philto, est ager sub urbe hic nobis: eum dabo dotem sorori; nam is de divitiis meis solus superfit praeter vitam relicuos.

Philto: Profecto dotem nil moror.

Lesbonicvs: Certumst dare.

Stasimvs: Nostramne, ere, vis nutricem, quae nos educat, abalienare a nobis? cave sis feceris.

quid edemus nosmet postea?

Lesbonicvs: Etiam tu taces?

tibi ego rationem reddam?

Stasimvs: Plane periimus, nisi quid ego comminiscor. Philto, te volo.

Philto: Si quid vis, Stasime.

Stasimvs: Huc cóncede aliquantum.

Philto: Licet.

Stasimvs: Arcano tibi ego hoc dico, ne ille ex te sciat neve alius quisquam.

Philto: Crede audacter quidlubet.

Stasimvs:

Per deos atque homines dico, ne tu illunc agrum tuom síris umquam fieri neque gnati tui.

ei rei argumenta dicam.

Philto: Audire edepol lubet.

Stasimvs: Primum omnium olim terra cum proscinditur, in quinto quoque sulco moriuntur boves.

Philto:

Apage, Acheruntis ostium in vostrost agro.

Stasimvs: Tum vinum prius quam coctumst pendet putidum.

Lesbonicvs: Consuadet homini, credo. etsi scelestus est, at mi infidelis non est.

Stasimvs: Audi cetera.

post id, frumenti quom alibi messis maximast, tribus tántis illi minus redit quam opseveris.

Philto: Em istic oportet opseri mores malos, si in opserendo possint interfieri.

Stasimvs: Neque umquam quisquamst, quoius ille ager fuit, quin pessume ei res vorterit: quoium fuit, alii exulatum abierunt, alii emortui, alii se suspendere. em nunc hic quoius est, ut ad incitas redactust.

Philto: Apage a me istum agrum.

Stasimvs: Magis apage dicas, si omnia ex me audiveris.

nam fulguritae sunt alternae árbores;

sues moriuntur angina acerrume;

oves scabrae sunt, tam glabrae, em, quam haec est manus.

tum autem Surorum, genus quod patientissumumst hominum, nemo extat qui ibi sex menses vixerit:

ita cuncti solstitiali morbo decidunt.

Philto:

Credo ego istuc, Stasime, ita esse; sed Campans genus multo Surorum iam antidit patientia.

sed istést ager profecto, ut te audivi loqui, malos in quem omnes publice mitti decet, sicut fortunatorum memorant insulas, quo cuncti qui aetatem egerint caste suam conveniant; contra istoc detrudi maleficos aequom videtur, qui quidem istius sit modi.

Stasimvs: Hospitium est calamitatis: quid verbis opust?

quamvis malam rem quaeras, illic reperias.

Philto:

At tu hercle et illi et alibi.

Stasimvs: Cave sis dixeris me tibi dixisse hoc.

Philto: Dixisti arcano satis.

Stasimvs: Quin hic quidem cúpit illum ab se abalienarier, si quem reperire possit cui os sublinat.

Philto: Meus quídem hercle numquam fiet.

Stasimvs: Si sapies quidem.

lepide hercle dé agro ego hunc senem deterrui;

nam qui vivamus nihil est, si illum amiserit.

Philto: Redeo ad te, Lesbonice.

Lesbonicvs: Dic sodes mihi, quid hic est locutus tecum?

Philto: Quid censes? homost:

volt fieri liber, verum quod det non habet.

Lesbonicvs:

Et ego esse locuples, verum nequiquam volo.

Stasimvs: Licitumst, si velles; nunc, quom nihil est, non licet.

Lesbonicvs: Quid tecum, Stasime?

Stasimvs: De istoc quod dixti modo:

si ante voluisses, esses; nunc sero cupis.

Philto: De dote mecum convenire nil potest:

quid tibi lubet tute agito cum nato meo.

nunc tuam sororem filio posco meo.

quae res bene vortat. quid nunc? etiam consulis?

Lesbonicvs: Quid istíc? quando ita vis: di bene vortant. spondeo.

Stasimvs: Numquam edepol quoiquam tam expectatus filius natus quam illuc est spondeo natum mihi.

di fortunabunt vostra consilia.

Philto: Ita volo.

Lesbonicvs: Sed, Stasime, abi huc ad meam sororem ad Calliclem, dic hoc negoti quo modo actumst.

Stasimvs: Ibitur.

Lesbonicvs: Et gratulator meae sorori.

Stasimvs: Scilicet.

Philto:

I hac, Lesbonice, mecum, ut coram nuptiis dies cónstituatur; eadem haec confirmabimus.—

Lesbonicvs:

dic Callicli, me ut convenat.

Stasimvs: Quin tu i modo.

Lesbonicvs: De dote ut videat quid opus sit facto.

Stasimvs: I modo.

Lesbonicvs:

Nam certumst sine dote haud dare.

Stasimvs: Quin tu i modo.

Lesbonicvs: Neque enim illi damno umquam esse patiar

Stasimvs: Abi modo.

Lesbonicvs: Meam néglegentiam.

Stasimvs: I modo.

Lesbonicvs: Nullo modo aequom videtur quin quod peccarim

Stasimvs: I modo.

Lesbonicvs: Potissimum mi id obsit.

Stasimvs: I modo.

Lesbonicvs: O pater, enumquam aspiciam te?—

Stasimvs: I modo, i modo, i modo.

tandem impetravi abiret. di vestram fidem, edepol re gesta pessume gestam probe, si quidem ager nobis salvos est; etsi admodum in ambiguo est etiam nunc quid ea re fuat.

sed id si alienatur, actumst de collo meo, gestandust peregre clupeus, galea, sarcina:

effugiet ex urbe, ubi erunt factae nuptiae, ibít istac, aliquo, in maximam malam crucem, latrocinatum, aut in Asiam aut in Ciliciam.

ibo huc quo mi imperatumst, etsi odi hanc domum, postquam exturbavit hic nós ex nostris aedibus.—