Chapter 4

(CHARINUS. PAMPHILUS. DAVUS.)

CHARINUS: Hocine est credibile aut memorabile

Tanta vecordia innata cuiquam ut siet

Ut malis gaudeant atque ex incommodis

Alterius sua ut comparent commoda? ah

Idne est verum? immo id est genus hominum pessimum in

Denegando modo quis pudor paululum adest:

Post ubi tempus promissa iam perfici,

Tum coacti necessario se aperiunt,

Et timent: et tamen res premit denegare:

Ibi tum eorum impudentissima oratio est,

Quis tu es? quis mihi es? cur meam tibi? Heus,

Proximus sum egomet mihi. Attamen Ubi fides,

Si roges, nihil pudet; hic ubi opus est

Non verentur: illic ubi nihil opus est ibi verentur.

Sed quid agam? adeamne ad eum, et cum eo iniuriam hanc expostulem?

Ingeram mala multa? Atque aliquis dicat, Nihil promoveris.

Multum: molestus certe ei fuero: atque animo morem gessero.

PAMPHILUS: Charine et me et te imprudens, nisi quid Di respiciunt, perdidi.

CHARINUS: Itane imprudens? tandem inventa est causa: solvisti fidem.

PAMPHILUS:

Quid tandem?

CHARINUS: Etiam nunc me ducere istis dictis postulas?

PAMPHILUS: Quid istuc est?

CHARINUS: Postquam me amare dixi complacita est tibi.

Heu me miserum qui tuum animum ex animo spectavi meo.

PAMPHILUS: Falsus es.

CHARINUS: Nonne tibi satis esse hoc visum solidum est gaudium,

Nisi me lactasses amantem et falsa spe produceres.

Habeas.

PAMPHILUS: Habeam? ah nescis quantis in malis verser miser;

Quantasque hic suis consiliis mihi confecit sollicitudines

Meus carnufex.

CHARINUS: Quid istuc tam mirum est de te si exemplum capit?

PAMPHILUS: Haud istuc dicas si cognoris vel me vel amorem meum.

CHARINUS: Scio: cum patre altercasti dudum: et is nunc propterea tibi

Succenset: nec te quivit hodie cogere illam ut duceres.

PAMPHILUS: Immo etiam, quo tu minus scis aerumnas meas,

Hae nuptiae non apparabantur mihi:

Nec postulabat nunc quisquam uxorem dare.

CHARINUS: Scio: tu coactus tua voluntate es.

PAMPHILUS: Mane:

Nondum scis.

CHARINUS: Scio equidem illam ducturum esse te.

PAMPHILUS: Cur me enicas? Hoc audi. Numquam destitit

Instare ut dicerem me esse ducturum patri;

Suadere, orare, usque adeo donec perpulit.

CHARINUS: Quis homo istuc?

PAMPHILUS: Davus.—

CHARINUS: Davus?

PAMPHILUS: interturbat.

CHARINUS: Quamobrem?

PAMPHILUS: Nescio:

Nisi mihi deos satis scio fuisse iratos qui eis auscultaverim.

CHARINUS: Factum hoc est Dave?

DAVUS: Factum.

CHARINUS: Hem, quid ais scelus?

At tibi Di dignum factis exitium duint.

Eho, dic mihi, si omnes hunc coniectum in nuptias

Inimici vellent quod nisi hoc consilium darent?

DAVUS:

Deceptus sum at non defatigatus.

CHARINUS: Scio.

DAVUS: Hac non successit, alia aggrediemur via.

Nisi id putas, quia primo processit parum,

Non posse iam ad salutem converti hoc malum.

PAMPHILUS: Immo etiam: nam satis credo si advigilaveris

Ex unis geminas mihi conficies nuptias.

DAVUS: Ego Pamphile hoc tibi pro servitio debeo,

Conari manibus pedibus noctesque et dies;

Capitis periclum adire, dum prosim tibi:

Tuum est si quid praeter spem evenit mihi ignoscere.

Parum succedit quod ago: at facio sedulo.

Vel melius tute reperi, me missum face.

PAMPHILUS: Cupio: restitue in quem me accepisti locum.

DAVUS: Faciam.

PAMPHILUS: At iam hoc opus est.

DAVUS: Hem! sed, mane. Concrepuit a Glycerio ostium.

PAMPHILUS: Nihil ad te.

DAVUS: Quaero.

PAMPHILUS: Hem, nuncin demum?

DAVUS: At iam hoc tibi inventum dabo.

(MYSIS. PAMPHILUS. CHARINUS. DAVUS.)

MYSIS: Iam ubi ubi erit inventum tibi curabo et mecum adductum

Tuum Pamphilum: tu modo anime mi noli te macerare.

PAMPHILUS: Mysis.

MYSIS: Quid est? Ehem Pamphile, opportune te mihi offers.

PAMPHILUS: Quid est?

MYSIS: Orare iussit si se ames hera iam ut ad sese venias:

Videre ait te cupere.

PAMPHILUS: Vah, perii: hoc malum integrascit.

Sicine me atque illam opera tua nunc miseros sollicitarier?

Nam idcirco arcessor, nuptias quod mihi apparari sensit.

CHARINUS: Quibus quidem quam facile potuerat quiesci si hic quiesset.

DAVUS: Age si hic non insanit satis sua sponte instiga.

MYSIS: Atque edepol

Ea res est: proptereaque nunc misera in maerore est.

PAMPHILUS: Mysis,

Per omnes tibi adiuro deos numquam eam me deserturum;

Non si capiundos mihi sciam esse inimicos omnes homines.

Hanc mihi expetivi, contigit: conveniunt mores: valeant

Qui inter nos discidium volunt: hanc nisi mors mihi adimet nemo.

MYSIS:

Resipisco.

PAMPHILUS: Non Apollinis magis verum atque hoc responsum est.

Si poterit fieri ut ne pater per me stetisse credat

Quo minus hae fierent nuptiae, volo. Sed si id non poterit,

Id faciam in proclivi quod est per me stetisse ut credat.

Quis videor?

CHARINUS: Miser aeque atque ego.

DAVUS: Consilium quaero.

CHARINUS: Fortis!

PAMPHILUS:

Scio quid conere?

DAVUS: Hoc ego tibi profecto effectum reddam.

PAMPHILUS: Iam hoc opus est.

DAVUS: Quin iam habeo.

CHARINUS: Quid est?

DAVUS: Huic, non tibi habeo, ne erres.

CHARINUS: Sat habeo.

PAMPHILUS: Quid facies? cedo.

DAVUS: Dies mihi hic ut satis sit vereor

Ad agendum: ne vacuum esse me nunc ad narrandum credas.

Proinde hinc vos amolimini: nam mihi impedimento estis.

PAMPHILUS:

Ego hanc visam.

DAVUS: Quid tu? quo hinc te agis?

CHARINUS: Verum vis dicam?

DAVUS: Immo etiam

Narrationis incipit mihi initium.

CHARINUS: Quid me fiet?

DAVUS: Eho tu impudens non satis habes quod tibi dieculam addo

Quantum huic promoveo nuptias?

CHARINUS: Dave attamen.

DAVUS: Quid ergo?

CHARINUS: Ut ducam.

DAVUS: Ridiculum.

CHARINUS: Huc face ad me ut venias si quid poteris.

DAVUS:

Quid veniam? nihil habeo.

CHARINUS: At tamen siquid.

DAVUS: Age veniam.

CHARINUS: Si quid

Domi ero.

DAVUS: Tu Mysis dum exeo parumper opperire hic.

MYSIS: Quapropter?

DAVUS: Ita facto est opus.

MYSIS: Matura.

DAVUS: Iam inquam hic adero.

(MYSIS. DAVUS.)

MYSIS: Nihilne esse proprium cuiquam? Di vestram fidem:

Summum bonum esse herae putavi hunc Pamphilum,

Amicum, amatorem, virum in quovis loco

Paratum: verum ex eo nunc misera quem capit

Dolorem! facile hic plus mali est, quam illic boni.

Sed Davus exit. Mi homo quid istuc obsecro est?

Quo portas puerum?

DAVUS: Mysis nunc opus est tua

Mihi ad hanc rem exprompta memoria atque astutia.

MYSIS: Quidnam incepturus?

DAVUS: Accipe a me hunc ocius,

Atque ante nostram ianuam appone.

MYSIS: Obsecro

Humine?

DAVUS: Ex ara hinc sume verbenas tibi

Atque eas substerne.

MYSIS: Quamobrem id tute non facis?

DAVUS: Quia si forte opus sit ad herum iurandum mihi

Non apposuisse ut liquido possim.

MYSIS: Intelligo:

Nova nunc religio in te istaec incessit cedo?

DAVUS: Move ocius te, ut quid agam porro intelligas.

Pro Iupiter.

MYSIS: Quid est?

DAVUS: Sponsae pater intervenit.

Repudio quod consilium primum intenderam.

MYSIS: Nescio quid narres.

DAVUS: Ego quoque hinc ab dextera

Venire me assimulabo: tu ut subservias

Orationi ut quomque opus sit verbis vide.

MYSIS: Ego quid agas nihil intelligo: sed si quid est

Quod mea opera opus sit vobis, aut tu plus vides,

Manebo, ne quod vestrum remorer commodum.

(CHREMES. MYSIS. DAVUS.)

CHREMES: Revertor postquam quae opus fuere ad nuptias

Gnatae paravi, ut iubeam arcessi. Sed quid hoc?

Puer hercle est. Mulier tune apposuisti hunc?

MYSIS: Ubi illic est?

CHREMES: Non mihi respondes?

MYSIS: Nusquam est: vae miserae mihi,

Reliquit me homo atque abiit.

DAVUS: Di vestram fidem,

Quid turbae est apud forum? quid illic hominum litigant?

Tum annona cara est: quid dicam aliud nescio.

MYSIS: Cur tu obsecro hic me solam?

DAVUS: Quae est haec fabula?

Eho Mysis, puer hic unde est? quisve huc attulit?

MYSIS:

Satin sanus es qui me id rogites?

DAVUS: Quem igitur rogem?

Qui hic neminem alium videam.

CHREMES: Miror unde sit.

DAVUS: Dictura es quod rogo?

MYSIS: Au.

DAVUS: Concede ad dexteram.

MYSIS: Deliras: non tute ipse?

DAVUS: Verbum si mihi

Unum praeterquam quod te rogo faxis cave.

MYSIS:

Male dicis?

DAVUS: Undest? Dic clare.

MYSIS: A nobis.

DAVUS: Attatae!

Mirum vero impudenter mulier si facit

Meretrix.

CHREMES: Ab Andria est haec quantum intelligo.

DAVUS: Adeon videmur vobis esse idonei

In quibus sic illudatis?

CHREMES: Veni in tempore.

DAVUS:

Propera adeo puerum tollere hinc ab ianua:

Mane: cave quoquam ex istoc excessis loco.

MYSIS: Di te eradicent: ita me miseram territas.

DAVUS: Tibi ego dico annon?

MYSIS: Quid vis?

DAVUS: At etiam rogas?

Cedo cuium puerum hic apposuisti? dic mihi.

MYSIS:

Tu nescis?

DAVUS: Mitte id quod scio: dic quod rogo.

MYSIS: Vestri.

DAVUS: Cuius nostri?

MYSIS: Pamphili.

DAVUS: Hem, quid? Pamphili?

MYSIS: Eho, annon est?

CHREMES: Recte ego semper fugi has nuptias.

DAVUS: O facinus animadvertendum.

MYSIS: Quid clamitas?

DAVUS: Quemne ego heri vidi ad vos afferri vesperi?

MYSIS:

O hominem audacem.

DAVUS: Verum. Vidi Cantharam

Suffarcinatam.

MYSIS: Dis pol habeo gratiam

Quum in pariundo aliquot affuerunt liberae.

DAVUS: Ne illa illum haud novit cuius causa haec incipit.

Chremes si positum puerum ante aedes viderit

Suam gnatam non dabit? Tanto hercle magis dabit.

CHREMES: Non hercle faciet.

DAVUS: Nunc adeo ut tu sis sciens,

Nisi puerum tollis iam ego hunc in mediam viam

Provolvam: teque ibidem pervolvam in luto.

MYSIS: Tu pol homo non es sobrius.

DAVUS: Fallacia

Alia aliam trudit; iam susurrari audio

Civem Atticam esse hanc.

CHREMES: Eho.

DAVUS: Coactus legibus

Eam uxorem ducet.

MYSIS: Au obsecro an non civis est?

CHREMES: Iocularium in malum insciens paene incidi.

DAVUS: Quis hic loquitur? o Chreme, per tempus advenis.

Ausculta.

CHREMES: Audivi iam omnia.

DAVUS: Ain tu? haec omnia!

CHREMES: Audivi, inquam, a principio.

DAVUS: Audistine obsecro? Hem

Scelera, hanc iam oportet in cruciatum hinc abripi.

Hic est ille: non te credas Davum ludere.

MYSIS: Me miseram: nihil pol falsi dixi mi senex.

CHREMES:

Novi rem omnem: est Simo intus?

DAVUS: Est.

MYSIS: Ne me attigas

Sceleste. Si pol Glycerio non omnia haec—

DAVUS: Eho inepta nescis quid sit actum?

MYSIS: Quid sciam?

DAVUS: Hic socer est. Alio pacto haud poterat fieri

Ut sciret haec quae voluimus.

MYSIS: Praediceres.

DAVUS:

Paullum interesse censes ex animo omnia,

Ut fert natura, facias an de industria?

(CRITO. MYSIS. DAVUS.)

CRITO: In hac habitasse platea dictum est Chrysidem

Quae sese inhoneste optavit parere hic divitias

Potius quam in patria honeste pauper viveret.

Eius morte ea ad me lege redierunt bona.

Sed quos perconter video. Salvete.

MYSIS: Obsecro

Quem video? Estne hic Crito sobrinus Chrysidis?

Is est.

CRITO: O Mysis, salve.

MYSIS: Salvus sis Crito.

CRITO: Itan Chrysis? hem.

MYSIS: Nos quidem pol miseras perdidit.

CRITO: Quid vos? quo pacto hic? satin recte?

MYSIS: Nosne? Sic

Ut quimus aiunt, quando ut volumus non licet.

CRITO: Quid Glycerium? iam hic suos parentes repperit?

MYSIS: Utinam.

CRITO: An nondum etiam? Haud auspicato huc me appuli:

Nam pol si id scissem nunquam huc tetulissem pedem:

Semper enim dicta est eius haec atque habita est soror:

Quae illius fuerunt possidet: nunc me hospitem

Lites sequi quam id mihi sit facile atque utile

Aliorum exempla commonent: simul arbitror

Iam aliquem esse amicum et defensorem ei; nam fere

Grandiuscula iam profecta est illinc. Clamitent

Me sycophantam, hereditates persequi,

Mendicum: tum ipsam despoliare non licet.

MYSIS: O optime hospes pol Crito antiquum obtines.

CRITO: Duc me ad eam, quando huc veni, ut videam.

MYSIS: Maxime.

DAVUS: Sequar hos: nolo me in tempore hoc videat senex.