Book 4

Intermissa, Venus, diu rursus bella moves? parce, precor precor.

non sum qualis eram bonae sub regno Cinarae. desine, dulcium mater saeva Cupidinum, circa lustra decem flectere mollibus iam durum imperiis: abi, quo blandae iuvenum te revocant preces.

tempestivius in domum

Pauli purpureis ales oloribus comissabere Maximi, si torrere iecur quaeris idoneum;

namque et nobilis et decens et pro sollicitis non tacitus reis et centum puer artium late signa feret militiae tuae et, quandoque potentior largi muneribus riserit aemuli,

Albanos prope te lacus ponet marmoream sub trabe citrea.

illic plurima naribus duces tura lyraeque et Berecyntiae delectabere tibiae mixtis carminibus non sine fistula;

illic bis pueri die numen cum teneris virginibus tuum laudantes pede candido in morem Salium ter quatient humum.

me nec femina nec puer iam nec spes animi credula mutui nec certare iuvat mero nec vincire novis tempora floribus.

sed cur heu, Ligurine, cur manat rara meas lacrima per genas?

cur facunda parum decoro inter verba cadit lingua silentio?

nocturnis ego somniis iam captum teneo, iam volucrem sequor te per gramina Martii campi, te per aquas, dure, volubilis.

Pindarum quisquis studet aemulari,

Iulle, ceratis ope Daedalea nititur pennis vitreo daturus nomina ponto.

monte decurrens velut amnis, imbres quem super notas aluere ripas, fervet inmensusque ruit profundo

Pindarus ore, laurea donandus Apollinari, seu per audacis nova dithyrambos verba devolvit numerisque fertur lege solutis, seu deos regesque canit, deorum sanguinem, per quos cecidere iusta morte Centauri, cecidit tremendae flamma Chimaerae, sive quos Elea domum reducit palma caelestis pugilemve equomve dicit et centum potiore signis munere donat, flebili sponsae iuvenemve raptum plorat et viris animumque moresque aureos educit in astra nigroque invidet Orco.

multa Dircaeum levat aura cycnum, tendit, Antoni, quotiens in altos nubium tractus: ego apis Matinae more modoque grata carpentis thyma per laborem plurimum circa nemus uvidique

Tiburis ripas operosa parvos carmina fingo.

concines maiore poeta plectro

Caesarem, quandoque trahet ferocis per sacrum clivum merita decorus fronde Sygambros;

quo nihil maius meliusve terris fata donavere bonique divi nec dabunt, quamvis redeant in aurum tempora priscum.

concines laetosque dies et urbis publicum ludum super inpetrato fortis Augusti reditu forumque litibus orbum.

tum meae, si quid loquar audiendum, vocis accedet bona pars et “o sol pulcher, o laudande!” canam recepto

Caesare felix.

teque, dum procedis, “Io Triumphe”

non semel dicemus, “Io Triumphe”

civitas omnis dabimusque divis tura benignis.

te decem tauri totidemque vaccae, me tener solvet vitulus, relicta matre qui largis iuvenescit herbis in mea vota, fronte curvatos imitatus ignis tertium lunae referentis ortum, qua notam duxit, niveus videri, cetera fulvos.

Quem tu, Melpomene, semel nascentem placido lumine videris, illum non labor Isthmius clarabit pugilem, non equos inpiger curru ducet Achaico victorem neque res bellica Deliis ornatum foliis ducem, quod regum tumidas contuderit minas, ostendet Capitolio:

sed quae Tibur aquae fertile praefluunt et spissae nemorum comae fingent Aeolio carmine nobilem.

Romae principis urbium dignatur suboles inter amabilis vatum ponere me choros et iam dente minus mordeor invido.

o testudinis aureae dulcem quae strepitum, Pieri, temperas, o mutis quoque piscibus donatura cycni, si libeat, sonum, totum muneris hoc tui est, quod monstror digito praetereuntium

Romanae fidicen lyrae:

quod spiro et placeo, si placeo, tuum est.

Qualem ministrum fulminis alitem, cui rex deorum regnum in avis vagas permisit expertus fidelem

Iuppiter in Ganymede flavo, olim iuventas et patrius vigor nido laborum propulit inscium, vernique iam nimbis remotis insolitos docuere nisus venti paventem, mox in ovilia demisit hostem vividus impetus, nunc in reluctantis dracones egit amor dapis atque pugnae;

qualemve laetis caprea pascuis intenta fulvae matris ab ubere iam lacte depulsum leonem dente novo peritura vidit:

videre Raetis bella sub Alpibus

Drusum gerentem Vindelici. quibus mos unde deductus per omne tempus Amazonia securi dextras obarmet, quaerere distuli nec scire fas est omnia, sed diu lateque victrices catervae consiliis iuvenis revictae sensere, quid mens rite, quid indoles nutrita faustis sub penetralibus posset, quid Augusti paternus in pueros animus Nerones.

fortes creantur fortibus et bonis:

est in iuvencis, est in equis patrum virtus neque inbellem feroces progenerant aquilae columbam.

doctrina sed vim promovet insitam rectique cultus pectora roborant;

utcumque defecere mores, indecorant bene nata culpae.

quid debeas, o Roma, Neronibus, testis Metaurum flumen et Hasdrubal devictus et pulcher fugatis ille dies Latio tenebris, qui primus alma risit adorea, dirus per urbis Afer ut Italas ceu flamma per taedas vel Eurus per Siculas equitavit undas.

post hoc secundis usque laboribus

Romana pubes crevit et inpio vastata Poenorum tumultu fana deos habuere rectos.

dixitque tandem perfidus Hannibal:

“cervi, luporum praeda rapacium, sectamur ultro quos opimus fallere et effugere est triumphus.

gens, quae cremato fortis ab Ilio iactata Tuscis aequoribus sacra natosque maturosque patres pertulit Ausonias ad urbis, duris ut ilex tonsa bipennibus nigrae feraci frondis in Algido, per damna, per caedis ab ipso ducit opes animumque ferro.

non hydra secto corpore firmior vinci dolentem crevit in Herculem monstrumve submisere Colchi maius Echioniaeve Thebae.

merses profundo, pulchrior evenit;

luctere, multa proruet integrum cum laude victorem geretque proelia coniugibus loquenda.

Carthagini iam non ego nuntios mittam superbos: occidit, occidit spes omnis et fortuna nostri nominis Hasdrubale interempto.

nil Claudiae non perficient manus, quas et benigno numine Iuppiter defendit et curae sagaces expediunt per acuta belli”.

Divis orte bonis, optume Romulae custos gentis, abes iam nimium diu;

maturum reditum pollicitus patrum sancto concilio redi.

lucem redde tuae, dux bone, patriae:

instar veris enim voltus ubi tuus adfulsit populo, gratior it dies et soles melius nitent.

ut mater iuvenem, quem Notus invido flatu Carpathii trans maris aequora cunctantem spatio longius annuo dulci distinet a domo, votis ominibusque et precibus vocat curvo nec faciem litore dimovet:

sic desideriis icta fidelibus quaerit patria Caesarem.

tutus bos etenim rura perambulat, nutrit rura Ceres almaque Faustitas, pacatum volitant per mare navitae;

culpari metuit fides, nullis polluitur casta domus stupris, mos et lex maculosum edomuit nefas, laudantur simili prole puerperae, culpam poena premit comes.

quis Parthum paveat, quis gelidum Scythen, quis Germania quos horrida parturit fetus incolumi Caesare? quis ferae bellum curet Hiberiae?

condit quisque diem collibus in suis et vitem viduas ducit ad arbores;

hinc ad vina redit laetus et alteris te mensis adhibet deum;

te multa prece, te prosequitur mero defuso pateris et Laribus tuum miscet numen, uti Graecia Castoris et magni memor Herculis.

“longas o utinam, dux bone, ferias praestes Hesperiae!” dicimus integro sicci mane die, dicimus uvidi, cum sol Oceano subest.

Dive, quem proles Niobea magnae vindicem linguae Tityosque raptor sensit et Troiae prope victor altae

Pthius Achilles, ceteris maior, tibi miles inpar, filius quamvis Thetidis marinae

Dardanas turris quateret tremenda cuspide pugnax— ille, mordaci velut icta ferro pinus aut inpulsa cupressus Euro, procidit late posuitque collum in pulvere Teucro;

ille non inclusus equo Minervae sacra mentito male feriatos

Troas et laetam Priami choreis falleret aulam, sed palam captis gravis, heu nefas, heu, nescios fari pueros Achivis ureret flammis, etiam latentem matris in alvo, ni tuis victus Venerisque gratae vocibus divum pater adnuisset rebus Aeneae potiore ductos alite muros.

doctor argutae fidicen Thaliae

Phoebe, qui Xantho lavis amne crinis,

Dauniae defende decus Camenae, levis Agyieu.

spiritum Phoebus, mihi Phoebus artem carminis nomenque dedit poetae.

virginum primae puerique claris patribus orti,

Deliae tutela deae, fugacis lyncas et cervos cohibentis arcu,

Lesbium servate pedem meique pollicis ictum rite Latonae puerum canentes, rite crescentem face Noctilucam, prosperam frugum celeremque pronos volvere mensis.

nupta iam dices “ego dis amicum saeculo festas referente luces reddidi carmen docilis modorum vatis Horati.”

Diffugere nives, redeunt iam gramina campis arboribusque comae;

mutat terra vices et decrescentia ripas flumina praetereunt;

Gratia cum Nymphis geminisque sororibus audet ducere nuda choros:

inmortalia ne speres, monet annus et almum quae rapit hora diem.

frigora mitescunt Zephyris, ver proterit aestas interitura, simul pomifer autumnus fruges effuderit, et mox bruma recurrit iners.

damna tamen celeres reparant caelestia lunae:

nos ubi decidimus quo pius Aeneas, quo dives Tullus et Ancus, pulvis et umbra sumus.

quis scit an adiciant hodiernae crastina summae tempora di superi?

cuncta manus avidas fugient heredis amico quae dederis animo.

cum semel occideris et de te splendida Minos fecerit arbitria, non, Torquate, genus, non te facundia, non te restituet pietas;

infernis neque enim tenebris Diana pudicum liberat Hippolytum nec Lethaea valet Theseus abrumpere caro vincula Pirithoo.

Donarem pateras grataque commodus,

Censorine, meis aera sodalibus, donarem tripodas, praemia fortium

Graiorum, neque tu pessuma munerum ferres, divite me scilicet artium quas aut Parrhasius protulit aut Scopas, hic saxo, liquidis ille coloribus sollers nunc hominem ponere, nunc deum sed non haec mihi vis, nec tibi talium res est aut animus deliciarum egens.

gaudes carminibus; carmina possumus donare et pretium dicere muneri.

non incisa notis marmora publicis, per quae spiritus et vita redit bonis post mortem ducibus, non “celeres fugae reiectaeque retrorsum Hannibalis minae”

non “incendia Karthaginis inpiae”, eius, “qui domita nomen ab Africa lucratus rediit”, clarius indicant laudes quam “Calabrae Pierides” neque, si chartae sileant quod bene feceris, mercedem tuleris. quid foret Iliae

Mavortisque puer, si taciturnitas obstaret meritis invida Romuli?

ereptum Stygiis fluctibus Aeacum virtus et favor et lingua potentium vatum divitibus consecrat insulis.

dignum laude virum Musa vetat mori, caelo Musa beat. sic Iovis interest optatis epulis inpiger Hercules, clarum Tyndaridae sidus ab infimis quassas eripiunt aequoribus ratis, ornatus viridi tempora pampino

Liber vota bonos ducit ad exitus.

Ne forte credas interitura quae longe sonantem natus ad Aufidum non ante volgatas per artis verba loquor socianda chordis:

non, si priores Maeonius tenet sedes Homerus, Pindaricae latent

Ceaeque et Alcaei minaces

Stesichorique graves Camenae nec siquid olim lusit Anacreon delevit aetas; spirat adhuc amor vivuntque conmissi calores

Aeoliae fidibus puellae.

non sola comptos arsit adulteri crinis et aurum vestibus inlitum mirata regalisque cultus et comites Helene Lacaena primusve Teucer tela Cydonio direxit arcu; non semel Ilios vexata; non pugnavit ingens

Idomeneus Sthenelusve solus dicenda Musis proelia; non ferox

Hector vel acer Deiphobus gravis excepit ictus pro pudicis coniugibus puerisque primus.

vixere fortes ante Agamemnona multi; sed omnes inlacrimabiles urgentur ignotique longa nocte, carent quia vate sacro.

paullum sepultae distat inertiae celata virtus. non ego te meis chartis inornatum silebo, totve tuos patiar labores inpune, Lolli, carpere lividas obliviones. est animus tibi rerumque prudens et secundis temporibus dubiisque rectus, vindex avarae fraudis et abstinens ducentis ad se cuncta pecuniae, consulque non unius anni, sed quotiens bonus atque fidus iudex honestum praetulit utili, reiecit alto dona nocentium voltu, per obstantis catervas explicuit sua victor arma.

non possidentem multa vocaveris recte beatum; rectius occupat nomen beati qui deorum muneribus sapienter uti duramque callet pauperiem pati peiusque leto flagitium timet, non ille pro caris amicis aut patria timidus perire.

O crudelis adhuc et Veneris muneribus potens, insperata tuae cum veniet pluma superbiae et, quae nunc umeris involitant, deciderint comae, nunc et qui color est puniceae flore prior rosae mutatus Ligurinum in faciem verterit hispidam, dices “heu,” quotiens te speculo videris alterum,

“quae mens est hodie, cur eadem non puero fuit, vel cur his animis incolumes non redeunt genae?”

Est mihi nonum superantis annum plenus Albani cadus, est in horto,

Phylli, nectendis apium coronis;

est hederae vis multa, qua crinis religata fulges, ridet argento domus, ara castis vincta verbenis avet immolato spargier agno;

cuncta festinat manus, huc et illuc cursitant mixtae pueris puellae, sordidum flammae trepidant rotantes vertice fumum.

ut tamen noris, quibus advoceris gaudiis: Idus tibi sunt agendae, qui dies mensem Veneris marinae findit Aprilem, iure sollemnis mihi sanctiorque paene natali proprio, quod ex hac luce Maecenas meus adfluentis ordinat annos.

Telephum, quem tu petis, occupavit non tuae sortis iuvenem puella dives et lasciva tenetque grata compede vinctum.

terret ambustus Phaethon avaras spes et exemplum grave praebet ales

Pegasus terrenum equitem gravatus

Bellerophontem, semper ut te digna sequare et ultra quam licet sperare nefas putando disparem vites. age iam, meorum finis amorum,

(non enim posthac alia calebo femina) condisce modos, amanda voce quos reddas: minuentur atrae carmine curae.

Iam veris comites, quae mare temperant, inpellunt animae lintea Thraciae, iam nec prata rigent nec fluvii strepunt hiberna nive turgidi.

nidum ponit, Ityn flebiliter gemens, infelix avis et Cecropiae domus aeternum opprobrium, quod male barbaras regum est ulta libidines.

dicunt in tenero gramine pinguium custodes ovium carmina fistula delectantque deum, cui pecus et nigri colles Arcadiae placent.

adduxere sitim tempora, Vergili:

sed pressum Calibus ducere Liberum si gestis, iuvenum nobilium cliens, nardo vina merebere.

nardi parvus onyx eliciet cadum, qui nunc Sulpiciis adcubat horreis, spes donare novas largus amaraque curarum eluere efficax.

ad quae si properas gaudia, cum tua velox merce veni: non ego te meis inmunem meditor tinguere poculis, plena dives ut in domo.

verum pone moras et studium lucri nigrorumque memor, dum licet, ignium misce stultitiam consiliis brevem:

dulce est desipere in loco.

Audivere, Lyce, di mea vota, di audivere, Lyce: fis anus et tamen vis formosa videri ludisque et bibis inpudens et cantu tremulo pota Cupidinem lentum sollicitas. ille virentis et doctae psallere Chiae pulcris excubat in genis.

inportunus enim transvolat aridas quercus et refugit te quia luridi dentes, te quia rugae turpant et capitis nives.

nec Coae referunt iam tibi purpurae nec cari lapides tempora, quae semel notis condita fastis inclusit volucris dies.

quo fugit venus, heu, quove color, decens quo motus? quid habes illius, illius, quae spirabat amores, quae me surpuerat mihi felix post Cinaram notaque et artium gratarum facies? sed Cinarae brevis annos fata dederunt, servatura diu parem cornicis vetulae temporibus Lycen, possent ut iuvenes visere fervidi multo non sine risu dilapsam in cineres facem.

Quae cura patrum quaeve Quiritium plenis honorum muneribus tuas,

Auguste, virtutes in aevum per titulos memoresque fastos aeternet, o, qua sol habitabilis inlustrat oras, maxime principum, quem legis expertes Latinae

Vindelici didicere nuper quid Marte posses. milite nam tuo

Drusus Genaunos, inplacidum genus,

Breunosque velocis et arcis

Alpibus inpositas tremendis deiecit acer plus vice simplici;

maior Neronum mox grave proelium conmisit immanisque Raetos auspiciis pepulit secundis, spectandus in certamine Martio devota morti pectora liberae quantis fatigaret ruinis, indomitas prope qualis undas exercet Auster Pleiadum choro scindente nubis, inpiger hostium vexare turmas et frementem mittere equum medios per ignis.

sic tauriformis volvitur Aufidus, qui regna Dauni praefluit Apuli, cum saevit horrendamque cultis diluviem meditatur agris, ut barbarorum Claudius agmina ferrata vasto diruit impetu primosque et extremos metendo stravit humum sine clade victor, te copias, te consilium et tuos praebente divos. nam tibi quo die portus Alexandrea supplex et vacuam patefecit aulam,

Fortuna lustro prospera tertio belli secundos reddidit exitus laudemque et optatum peractis imperiis decus adrogavit.

te Cantaber non ante domabilis

Medusque et Indus, te profugus Scythes miratur, o tutela praesens

Italiae dominaeque Romae.

te fontium qui celat origines

Nilusque et Hister, te rapidus Tigris, te beluosus qui remotis obstrepit Oceanus Britannis, te non paventis funera Galliae duraeque tellus audit Hiberiae, te caede gaudentes Sygambri conpositis venerantur armis.

Phoebus volentem proelia me loqui victas et urbis increpuit lyra, ne parva Tyrrhenum per aequor vela darem. tua, Caesar, aetas fruges et agris rettulit uberes et signa nostro restituit Iovi derepta Parthorum superbis postibus et vacuum duellis

Ianum Quirini clausit et ordinem rectum evaganti frena licentiae iniecit emovitque culpas et veteres revocavit artis, per quas Latinum nomen et Italae crevere vires famaque et imperi porrecta maiestas ad ortus solis ab Hesperio cubili.

custode rerum Caesare non furor civilis aut vis exiget otium, non ira, quae procudit ensis et miseras inimicat urbis.

non qui profundum Danuvium bibunt edicta rumpent Iulia, non Getae, non Seres infidique Persae, non Tanain prope flumen orti.

nosque et profestis lucibus et sacris inter iocosi munera Liberi cum prole matronisque nostris, rite deos prius adprecati, virtute functos more patrum duces

Lydis remixto carmine tibiis

Troiamque et Anchisen et almae progeniem Veneris canemus.