Chapter prologue

PROLOGUS: POSTQUAM Poëta sensit scripturam suam

Ab iniquis observari, et adversarios

Rapere in peiorem partem quam acturi sumus,

Indicio de se ipse erit; vos eritis iudices

Laudine an vitio duci id factum oporteat.

Synapothnescontes Diphili comoedia est.

Eam Commorientes Plautus fecit fabulam.

In Graeca adolescens est qui lenoni eripuit

Meretricem in prima fabula. Eum Plautus locum

Reliquit integrum: eum hic locum sumpsit sibi

In Adelphos; verbum de verbo expressum extulit.

Eam nos acturi sumus novam: pernoscite

Furtumne factum existimetis, an locum

Reprehensum qui praeteritus negligentia est.

Nam quod isti dicunt malevoli, homines nobiles

Eum adiutare, assidueque una scribere;

Quod illi maledictum vehemens esse existimant

Eam laudem hic ducit maximam, quum illis placet

Qui vobis universis et populo placent;

Quorum opera in bello, in otio, in negotio,

Suo quisque tempore usus est sine superbia.

Dehinc ne exspectetis argumentum fabulae:

Senes qui primi venient ii partem aperient;

In agendo partem ostendent. Facite, aequanimitas

Poëtae ad scribendum augeat industriam.

(MICIO.) MICIO.: Storax—Non rediit hac nocte a coena Aeschinus,

Neque servulorum quisquam qui adversum ierant.

Profecto hoc vere dicunt: si absis uspiam,

Aut ubi si cesses, evenire ea satius est

Quae in te uxor dicit et quae in animo cogitat

Irata quam illa quae parentes propitii.

Uxor si cesses aut te amare cogitat,

Aut tete amari, aut potare, aut animo obsequi;

Et tibi bene esse soli quum sibi sit male.

Ego quia non rediit filius quae cogito, et

Quibus nunc sollicitor rebus! ne aut ille alserit,

Aut uspiam ceciderit, aut perfregerit

Aliquid. Vah, quemquamne hominem in animum instituere aut

Parare quod sit carius quam ipse est sibi?

Atqui ex me hic non natus est, sed ex fratre. Is adeo

Dissimili studio est iam inde ab adolescentia.

Ego hanc clementem vitam urbanam atque otium

Secutus sum; et, quod fortunatum isti putant,

Uxorem numquam habui. Ille contra haec omnia:

Ruri agere vitam; semper parce ac duriter

Se habere: uxorem duxit; nati filii

Duo: inde ego hunc maiorem adoptavi mihi;

Eduxi a parvulo; habui, amavi pro meo;

In eo me oblecto; solum id est carum mihi.

Ille ut item contra me habeat facio sedulo:

Do, praetermitto: non necesse habeo omnia

Pro meo iure agere. Postremo alii clanculum

Patres quae faciunt, quae fert adolescentia,

Ea ne me celet consuefeci filium;

Nam qui mentiri aut fallere insuerit patrem, aut

Audebit, tanto magis audebit caeteros.

Pudore et liberalitate liberos

Retinere satius esse credo quam metu.

Haec fratri mecum non convenient neque placent.

Venit ad me saepe clamitans, Quid agis, Micio?

Cur perdis adolescentem nobis? cur amat?

Cur potat? cur tu his rebus sumtum suggeris?

Vestitu nimio indulges; nimium ineptus es.

Nimium ipse est durus praeter aequumque et bonum:

Et errat longe mea quidem sententia

Qui imperium credat gravius esse aut stabilius

Vi quod fit quam illud quod amicitia adiungitur.

Mea sic est ratio, et sic animum induco meum:

Malo coactus qui suum officium facit

Dum id rescitum iri credit tantisper cavet:

Si sperat fore clam rursum ad ingenium redit.

Ille quem beneficio adiungas ex animo facit;

Studet par referre: praesens absensque idem erit.

Hoc patrium est, potius consuefacere filium

Sua sponte recte facere quam alieno metu.

Hoc pater ac dominus interest: hoc qui nequit,

Fateatur nescire imperare liberis.

Sed estne hic ipsus de quo agebam? et certe is est.

Nescio quid tristem video: credo iam ut solet

Iurgabit. Salvum te advenire, Demea,

Gaudemus.

(DEMEA. MICIO.)

DEMEA: Ehem, opportune: te ipsum quaerito.

MICIO: Quid tristis es?

DEMEA: Rogas me, ubi nobis Aeschinus

Siet, quid tristis ego sim?

MICIO: Dixine hoc fore?

Quid fecit?

DEMEA: Quid ille fecerit? quem neque pudet

Quicquam; nec metuit quemquam; neque legem putat

Tenere se ullam: nam illa quae antehac facta sunt

Omitto: modo quid designavit!

MICIO: Quidnam id est?

DEMEA: Fores effregit atque in aedes irruit

Alienas: ipsum dominum atque omnem familiam

Mulcavit usque ad mortem: eripuit mulierem

Quam amabat. Clamant omnes indignissime

Factum esse. Hoc advenienti quot mihi, Micio,

Dixere! in ore est omni populo. Denique,

Si conferendum exemplum est, non fratrem videt

Rei dare operam, ruri esse parcum ac sobrium?

Nullum huius simile factum. Haec quum illi, Micio,

Dico tibi dico: tu illum corrumpi sinis.

MICIO: Homine imperito nunquam quicquam iniustius,

Qui nisi quod ipse fecit nihil rectum putat.

DEMEA: Quorsum istuc?

MICIO: Quia tu Demea haec male iudicas.

Non est flagitium, mihi crede, adolescentulum

Scortari neque potare; non est; neque fores

Effringere. Haec si neque ego neque tu fecimus,

Non siit egestas facere nos. Tu nunc tibi

Id laudi ducis quod tum fecisti inopia?

Iniurium est; nam si esset unde id fieret,

Faceremus: et tu illum tuum, si esses homo,

Sineres nunc facere, dum per aetatem licet,

Potius quam, ubi te exspectatum eiecisset foras,

Alieniore aetate post faceret tamen.

DEMEA: Pro Iupiter! tu homo adigis me ad insaniam.

Non est flagitium, facere haec adolescentulum?

MICIO: Ah,

Ausculta: ne me obtundas de hac re saepius.

Tuum filium dedisti adoptandum mihi:

Is meus est factus: si quid peccat Demea,

Mihi peccat: ego illi maximam partem feram.

Obsonat, potat, olet unguenta; de meo.

Amat; a me argentum dabitur dum erit commodum:

Ubi non erit fortasse excludetur foras.

Fores effregit; restituentur: discidit

Vestem; resarcietur. Est, Dis gratia,

Et unde haec flant, et adhuc non molesta sunt.

Postremo aut desine, aut cedo quemvis arbitrum:

Te plura in hac re peccare ostendam.

DEMEA: Hei mihi!

Pater esse disce ab illis qui vere sciunt.

MICIO: Natura tu illi pater es, consiliis ego.

DEMEA: Tun consulis quicquam?

MICIO: Ah, si pergis abiero.

DEMEA: Sicine agis?

MICIO: An ego toties de eadem re audiam?

DEMEA: Curae est mihi.

MICIO: Et mihi curae est: verum Demea

Curemus aequam uterque partem: tu alterum,

Ego item alterum; nam ambos curare propemodum

Reposcere illum est quem dedisti.

DEMEA: Ah, Micio.

MICIO: Mihi sic videtur.

DEMEA: Quid istic? tibi si istic placet,

Profundat, perdat, pereat: nihil ad me attinet.

Iam si verbum unum posthac—

MICIO: Rursum, Demea,

Irascere?

DEMEA: An non credis? repeto quem dedi?

Aegre est: alienus non sum: si obsto, hem, desino.

Unum vis curem; curo; et est Dis gratia

Quum ita ut volo est. Iste tuus ipse sentiet

Posterius—nolo in illum gravius dicere.

MICIO: Nec nihil neque omnia haec sunt quae dicit; tamen

Nonnihil molesta sunt haec mihi: sed ostendere

Me aegre pati illi nolui: nam ita est homo;

Quum placo adversor sedulo et deterreo.

Tamen vix humane patitur: verum si augeam,

Aut etiam adiutor sim eius iracundiae,

Insaniam profecto cum illo; etsi Aeschinus

Nonnullam in hac re nobis facit iniuriam.

Quam hic non amavit meretricem? aut cui non dedit

Aliquid? postremo, nuper (credo iam omnium

Taedebat) dixit velle uxorem ducere.

Sperabam iam defervisse adolescentiam:

Gaudebam. Ecce autem de integro. Nisi quicquid est

Volo scire, atque hominem convenire si apud forum est.