Chapter 1

Demipho: Miris modis di ludos faciunt hominibus mirisque exemplis somnia in somnis danunt.

velut ego nocte hac quae praeteriit proxuma in somnis egi satis et fui homo exercitus.

mercari visus mihi sum formosam capram;

ei ne noceret quam domi ante habui capram neu discordarent, si ambae in uno essent loco, posterius quam mercatus fueram, visus sum in custodelam simiae concredere.

ea simia adeo post haud multo ad me venit, male mihi precatur et facit convicium:

ait sése illius opera atque adventu caprae flagitium et damnum fecisse haud mediocriter;

dicit capram, quam dederam servandam sibi, suaé uxoris dotem ambedisse oppido.

mi illud videri mirum, ut una illaec capra uxoris simiai dotem ambederit.

instare factum simia, atque hoc denique respondet, ni properem illam ab sese abducere, ad me domum intro ad uxórem ducturum meam.

atque oppido hercle bene velle illi visus sum, ast non habere cui commendarem capram;

quo magis quid facerem cura cruciabar miser.

interea ad me haedus visust adgredirier, infit mihi praedicare, sese ab simia capram abduxisse, et coepit inridere me;

ego énim lugere atque abductam illam aegre pati.

hoc quam ad rem credam pertinere somnium, nequeo invenire; nisi capram illam suspicor iam me invenisse quae sit aut quid voluerit.

ad portum hinc abii mane cum luci simul;

postquam id quod volui transegi, atque ego conspicor navem ex Rhodo quast héri advectus filius;

conlibitumst illuc mihi nescio qui visere:

inscendo in lembum átque ad navem devehor.

atque égo illi aspicio forma eximia mulierem, filius quam advexit meus matri ancillam suae.

quam ego postquam aspexi, non ita amo ut sani solent homines, sed eodem pacto ut insani solent.

amavi hercle equidem ego olim in adulescentia, verum ad hoc exemplum numquam, ut nunc insanio.

unum quidem hercle iam scio, periisse me;

vosmet videte ceterum quanti siem.

nunc hoc profecto sic est: haec illast capra;

verum hercle simia illa atque haedus mihi malum adportant, atque eos esse quos dicam hau scio.

sed conticiscam, nam eccum it vicinus foras.

Lysimachvs: Profecto ego illunc hircum castrari volo, ruri qui vobis exhibet negotium.

Demipho: Nec omen illud mihi nec auspicium placet.

quasi hircum metuo ne uxor me castret mea.

Lysimachvs: I tu hinc ad villam atque istos rastros vilico

Pisto ipsi facito coram ut tradas in manum.

uxori facito ut nunties, negotium mihi esse in urbe, ne me exspectet; nam mihi tris hodie litis iudicandas dicito.

ei, et hoc memento dicere.

Servvs: Numquid amplius?

Lysimachvs: Tantumst.

Demipho: Lysimache, salve.

Lysimachvs: Euge, Demipho, salveto. quid agis? quid fit?

Demipho: Quod miserrumus.

Lysimachvs: Di melius faxint.

Demipho: Di hoc quidem faciunt.

Lysimachvs: Quid est?

Demipho:

Dicam, si videam tibi esse óperam aut otium.

Lysimachvs: Quamquam negotiumst, si quid vis, Demipho, non sum occupatus umquam amico operam dare.

Demipho: Benignitatem tuam mi experto praedicas.

quid tibi ego aetatis videor?

Lysimachvs: Acherunticus, senex vetus, decrepitus.

Demipho: Pervorse vides.

puer súm, Lysimache, septuennis.

Lysimachvs: Sanun es, qui puerum te esse dicas?

Demipho: Vera praedico.

Lysimachvs: Modo hercle in mentem venit, quid tu diceres:

senex quom extemplo est, iam nec sentit nec sapit, aiunt solere eum rusum repuerascere.

Demipho: Immo bis tanto valeo quam valui prius.

Lysimachvs: Bene hercle factum, et gaudeo.

Demipho: Immo si scias, oculis quoque etiam plus iam video quam prius.

Lysimachvs: Benest.

Demipho: Malae rei dico.

Lysimachvs: Iam istuc non benest.

Demipho:

Sed ausimne ego tibi eloqui fideliter?

Lysimachvs: Audacter.

Demipho: Animum advorte.

Lysimachvs: Fiet sedulo.

Demipho: Hodie ire in ludum occepi litterarium,

Lysimache. ternas scio iam.

Lysimachvs: Quid ternas?

Demipho: Amo.

Lysimachvs: Tun capite cano amas, senex nequissime?

Demipho:

Si canum seu istuc rutilum sive atrumst, amo.

Lysimachvs: Ludificas nunc tu me hic, opinor, Demipho.

Demipho: Decide collum stanti, si falsum loquor;

vel, ut scias me amare, cape cultrum ac seca digitum vel aurem vel tu nasum vel labrum:

si movero me seu secari sensero,

Lysimache, auctór sum ut me amando enices.

Lysimachvs: Si umquam vidistis pictum amatorem, em illic est.

nam meo quidem animo vetulus decrepitus senex tantidemst quasi sit signum pictum in pariete.

Demipho:

Nunc tu me, credo, castigare cogitas.

Lysimachvs: Egon té?

Demipho: Nihil est iam quod tu mihi suscenseas:

fecere tale ante alii spectati viri.

humanum amarest, humanum autem ignoscerest:

ne sís me obiurga, hoc non voluntas me impulit.

Lysimachvs:

Quin non obiurgo.

Demipho: At ne deteriorem tamen hoc facto ducas.

Lysimachvs: Egon te? ah, ne di siverint.

Demipho: Vide sís modo etiam.

Lysimachvs: Visumst.

Demipho: Certen?

Lysimachvs: Perdis me.

hic homo ex amore insanit. numquid vis?

Demipho: Vale.

Lysimachvs: Ad portum propero, nam ibi mihi negotium est.

Demipho:

Bene ambulato.

Lysimachvs: Bene vale.—

Demipho: Bene sit tibi.

quin mihi quoque etiamst ad portum negotium.

nunc adeo ibo illuc. séd optume gnatum meum video eccum. opperiar hominem. hoc nunc mihi viso opust, huic persuadere quo modo potis siem, ut illam vendat neve det matri suae;

nam ei dono advexe audivi. sed praecauto opust, ne hic illam me animum adiecisse aliqua sentiat.

Charinvs: Homó me misérior nullúst aeque, opínor, neque ádvorsa cuí plura sínt sempitérna;

satin quídquid est, quam rem agere óccepi, proprium nequit mihi evenire quod cupio?

ita míhi mala res aliqua óbicitur, bonum quaé meum comprimit cónsilium.

míser amicam míhi paravi, ánimi causa, pretio † eripui, ratús clam patrém me meúm posse habere:

is rescivit et vidit, et perdidit me;

neque is cum roget quid loquar cogitatumst, ita animi decem in pectore incerti certant.

nec quid corde nunc consili capere possim scio, tantus cum cura meost error animo, dum servi mei perplacet mihi consilium, dum rursum haud placet nec pater potis videtur induci ut putet matri ancillam emptam esse illam.

nunc si dico ut res est atque illam mihi me emisse indico, quem ad modum existumet me?

atque illam abstrahat, trans mare hinc venum asportet;

scio saevos quam sit, domo doctus. igitur hócine est amare? arare mavelim, quam sic amare.

iam hínc olim invitum domo extrusit ab se, mercatum ire iussit: ibi hoc malum ego inveni.

úbi voluptatem aegritudo vincat, quid ibi inest amoeni?

nequíquam abdidi, abscondidi, abstrusam habebam:

muscast meus pater, nil potest clam illum haberi, néc sacrum nec tam profanum quicquam est, quin ibi ilico adsit.

nec, qui rebus meis confidam mi ulla spes in corde certast.

Demipho: Quíd illuc est quod solus secum fabulatur filius?

sollicitus mihí nescio qua re videtur.

Charinvs: Attatae, meus patér hic quidem est quem video. ibo, adloquar. quid fit, pater?

Demipho: Vnde incedis, quid festinas, gnate mi?

Charinvs: Recte, pater.

Demipho: Ita volo, sed istúc quid est, tibi quod commutatust color?

numquid tibi dolet?

Charinvs: Nescio quid meo animost aegre, pater.

poste hac nocte non quievi satis mea ex sententia.

Demipho:

Charinvs:

Demipho:

ergo edepol palles. si sapias, eas ac decumbas domi.

Charinvs: Otium non est: mandatis rebus praevorti volo.

Demipho:

Cras agito, perendie agito.

Charinvs: Saepe ex te audivi, pater:

rei mandatae omnis sapientis primum praevorti decet.

Demipho: Age igitur; nolo advorsari tuam advorsum sententiam.

Charinvs: Salvos sum, siquidem ísti dicto solida et perpetuast fides.

Demipho: Quid illuc est quod ille á me solus se in consilium sevocat?

nón vereor ne illam me amare hic potuerit resciscere;

quippe haud etiam quicquam inepte feci, amantes ut solent.

Charinvs: Res adhuc quidem hercle in tutost, nam hunc nescire sat scio de illa amica; quod si sciret, esset alia oratio.

Demipho: Quin ego hunc adgredior de illa?

Charinvs: Quin ego hinc me amolior?

eo ego, ut quae mandata amicus amicis tradam.

Demipho: Immo mane;

paucula etiam sciscitare prius volo.

Charinvs: Dic quid velis.

Demipho: Vsquene valuisti?

Charinvs: Perpetuo recte, dum quidem illic fui;

verum in portum huc ut sum advectus, nescio qui animus mihi dolet.

Demipho: Nausea edepol factum credo; verum actutum abscesserit.

sed quid ais? ecquam tu advexti tuae matri ancillam e Rhodo?

Charinvs: Advexi.

Demipho: Quid? ea ut videtur mulier?

Charinvs: Non edepol mala.

Demipho: Vt moratast?

Charinvs: Nullam vidi melius mea sententia.

Demipho: Mihi quidem edepol visast, quom illam vidi.

Charinvs: Eho an vidisti, pater?

Demipho: Vidi. verum non ex usu nostrost, neque adeo placet.

Charinvs:

Qui vero?

Demipho: Quia †non nostra formam habet dignam domo.

nihil opust nobis ancilla nisi quae texat, quae molat, lignum caedat, pensum faciat, aedis verrat, vapulet, quaé habeat cottidianum familiae coctum cibum:

horunc illa nihilum quicquam facere poterit.

Charinvs: Admodum.

ea causa equidem illam emi, dono quam darem matri meae.

Demipho: Ne duas, neve te advexisse dixeris.

Charinvs: Di me adiuvant.

Demipho: Labefacto paulatim. verum quod praeterii dicere, neque illa matrem satis honeste tuam sequi poterit comes, neque sinam.

Charinvs: Qui vero?

Demipho: Quia illa forma matrem familias flagitium sit si sequatur; quando incedat per vias, contemplent, conspiciant omnes, nutent, nictent, sibilent, vellicent, vocent, molesti sint; occentent ostium:

impleantur élegeorum meae fores carbonibus.

atque, ut nunc sunt maledicentes homines, uxori meae mihique obiectent lenocinium facere. nam quid eost opus?

Charinvs: Hercle qui tu recte dicis, et tibí adsentior.

sed quid illá nunc fiet?

Demipho: Recte. ego emero matri tuae ancillam viraginem aliquam non malam, forma mala, ut matrem addecet familias, aut Syram aut Aegyptiam:

ea molet, coquet, conficiet pensum, pinsetur flagro, neque propter eam quicquam eveniet nostris foribus flagiti.

Charinvs: Quid si igitur reddatur illi unde empta est?

Demipho: Minime gentium.

Charinvs: Dixit se redhibere, si non placeat.

Demipho: Nihil istoc opust:

litigari nolo ego usquam, tuam autem accusari fidem;

multo edepol si quid faciendumst facere damni mavolo, quam opprobramentum aut flagitium muliebre exferri domo.

me tibi illam posse opinor luculente vendere.

Charinvs: Dum quidem hercle ne minoris vendas quám ego emi, pater.

Demipho: Tace modo: senex est quidam, qui illam mandavit mihi ut emerem aut ad istanc faciem.

Charinvs: At mihi quidam adulescens, pater, mandavit ad illam faciem, ita ut illaec est, emerem sibi.

Demipho: Viginti minis opinor posse me illam vendere.

Charinvs: At ego si velim, iam dantur septem et viginti minae.

Demipho: At ego—

Charinvs: Quin ego, inquam—

Demipho: Ah, nescis quid dicturus sum, tace.

tris minas accudere etiam possum, ut triginta sient.

Charinvs: Quo vortisti?

Demipho: Ad illum qui emit.

Charinvs: Vbinamst is homo gentium?

Demipho: Eccillum video. iubet quínque me addere etiam nunc minas.

Charinvs: Hercle illunc divi infelicent, quisquis est.

Demipho: Ibidem mihi etiam nunc adnutat addam sex minas.

Charinvs: Septem mihi.

Demipho:

Numquam edepol me vincet hodie.

Charinvs: Commodis poscit, pater.

Demipho: Nequiquam poscit: ego habeo.

Charinvs: At illic pollicitust prior.

Demipho: Nihili facio.

Charinvs: Quinquaginta poscit.

Demipho: Non centum datur.

potine ut ne licitere advorsum mei animi sententiam?

maximam hercle habebis praedam: ita ille est, quoi emitur, senex;

sanus non est ex amore illius. quod posces feres.

Charinvs: Certe edepol adulescens ille, cui ego emo, efflictim perit eius amore.

Demipho: Multo hercle ille magis senex, si tu scias.

Charinvs: Numquam edepol fuit neque fiet ille senex insanior ex amore quam ille adulescens cui ego do hanc operam, pater.

Demipho:

Quiesce, inquam. istanc rém ego recte videro.

Charinvs: Quid ais?

Demipho: Quid est?

Charinvs: Non ego illám mancupio accepi.

Demipho: Sed ille illam accipiet. sine.

Charinvs: Non potes tu lege vendere illam.

Demipho: Ego aliquid videro.

Charinvs: Post autem communest illa mihi cum álio. qui scio quid sit ei animi, venirene eam velit an non velit?

Demipho:

Ego scio velle.

Charinvs: At pol ego esse credo aliquem qui non velit.

Demipho: Quid id mea refert?

Charinvs: Quia illi suam rem esse aequomst in manu.

Demipho: Quid ais?

Charinvs: Communis mihi illa est cum illo: is hic nunc non adest.

Demipho: Prius respondes quam rogo.

Charinvs: Prius tú emis quam vendo, pater.

nescio, inquam, velit ille illam necne abalienarier.

Demipho:

Quid? illi quoidam qui mandavit tibi si emetur, tum volet, sí ego emo illi qui mandavit, tum ille nolet? nihil agis.

numquam edepol quisquam illam habebit potius quam ille quem ego volo.

Charinvs: Certumnest?

Demipho: Censen certum esse? quin ad navem iam hinc eo, ibi venibit.

Charinvs: Vin me tecum illo ire?

Demipho: Nolo.

Charinvs: Non places.

Demipho:

Meliust te, quae sunt mandatae res tibi, praevortier.

Charinvs: Tu prohibes.

Demipho: At me incusato: te fecisse sedulo.

ad portum ne bitas, dico iam tibi.

Charinvs: Auscultabitur.

Demipho: Ibo ad portum. ne hic resciscat, cauto opust: non ipse emam, sed Lysimacho amico mandabo. is se ad portum dixerat ire dudum. me moror quom hic asto.—

Charinvs: Nullus sum, occidi.

Charinvs: Pentheum diripuisse aiunt Bacchas: nugas maximas fuisse credo, praeut quo pacto égo divorsus distrahor.

cur ego vivo? cur non morior? quid mihist in vita boni?

certumst, ibo ad medicum atque ibi me toxico morti dabo, quando id mi adimitur, qua causa vitam cupio vivere.

Evtychvs: Mane, mane obsecro, Charine.

Charinvs: Quis me revocat?

Evtychvs: Eutychus, tuos amicus et sodalis, simul vicinus proxumus.

Charinvs: Non tu scis, quantum malarum rerum sustineam.

Evtychvs: Scio;

omnia ego istaec auscultavi ab ostio, omnem rem scio.

Charinvs:

Quid id est quod scis?

Evtychvs: Tuos pater volt vendere—

Charinvs: Omnem rem tenes.

Evtychvs: Tuam amicam.

Charinvs: Nimium multum scis.

Evtychvs: Tuis ingratiis.

Charinvs: Plurimum tu scis. sed qui scis esse amicam illam meam?

Evtychvs: Tute heri ipsus mihi narrasti.

Charinvs: Satin ut oblitus fui, tibi me narravisse?

Evtychvs: Hau mirumst factum.

Charinvs: Te nunc consulo.

responde: quo leto censes me ut peream potissimum?

Evtychvs: Non taces? cave tu istuc dixis.

Charinvs: Quid vis me igitur dicere?

Evtychvs: Vin patri sublinere pulchre me os tuo?

Charinvs: Sane volo.

Evtychvs: Visne eam ad portum—

Charinvs: Qui potius quam voles?

Evtychvs: Atque eximam mulierem pretio?

Charinvs: Qui potius quam auro expendas?

Evtychvs: Vnde erit?

Charinvs:

Achillem orabo, aurum ut mihi det, Hector qui expensus fuit.

Evtychvs: Sanun es?

Charinvs: Pol sanus si sim, non te medicum mi expetam.

Evtychvs: Tanti quanti poscit, vin tanti illam emi?

Charinvs: Auctarium adicito vel mille nummum plus quam poscet.

Evtychvs: Iam tace.

sed quid ais? unde erit argentum quod des, quom poscet pater?

Charinvs:

Invenietur, exquiretur, aliquid fiet; enicas.

Evtychvs: Iam istuc 'aliquid fiet' metuo.

Charinvs: Quin taces?

Evtychvs: Muto imperas.

Charinvs: Satin istuc mandatumst?

Evtychvs: Potin ut aliud cures?

Charinvs: Non potest.

Evtychvs: Bene vale.

Charinvs: Non edepol possum prius quam tu ad me redieris.

Evtychvs: Melius sanus sis.

Charinvs: Vale, vince ét me serva.

Evtychvs: Ego fecero.

domi maneto me.

Charinvs: Ergo actutum face cum praeda recipias.—